KAĞIDIN BOZULMA NEDENLERİ
Kağıda Zarar Veren Unsurlar;
Kağıtta tahribata sebep olan faktörler ana hatlarıyla söyle sınıflandırılabilirler;
1.Biyolojik tahrip unsurları, 2. Kimyasal tahrip unsurları, 3. Fiziksel tahrip unsurları.
Bu faktörlerin tahribatları genellikle çok yavaş baslar ve sürekli kontrol yapılmadığı takdirde, bu tahribatlar erken safhalarda fark edilemezler. Bunlardan başka kağıda zarar veren diğer tahrip unsurları arasında; su basması, yangın gibi doğal olaylar ile insan kaynaklı olan; savaşlar, terör olayları, hatalı kullanma ve kasten zarar verme gibi sebepler de gösterilebilir. Aynı zamanda, bilgi eksikliği veya kullanımı sakıncalı olarak görülen malzeme ve metotların kullanılması sonucu ortaya çıkan hatalı koruma ve restorasyon işlemleri de kağıda zarar veren diğer unsurlardır.
1 Biyolojik Tahrip Unsurları;
Kağıt ve deri gibi organik maddelerde tahribata sebep olan biyolojik faktörler, her türlü iklim şartlarında yasayabilen; mikroorganizmalar, böcekler ve kemiriciler gibi biyolojik zararlılardır. Biyolojik zararlılara karsı, tedbir veya tedavi amaçlı çeşitli kimyevi maddeler kullanılabilmesine rağmen, kullanılan bu maddelerin eserlere ve belgelere zarar vermemesi gerekmektedir.
Kağıdı tahrip eden mantar ve bakterilerin her ikisine birden “Mikrobiyolojik etkenler” denir. Mikroorganizmalar gurubu olarak adlandırılan bu zararlılardan bakteriler daha çok deri, mantarlar ise kağıt eserler üzerinde tahribat yapmaktadırlar. Atmosferde her zaman varolan mantar sporları, yüksek ısı ve nem (%65’in üzerindeki nisbi nem) şartlarında gelişip çoğalmaktadırlar.
Kağıt üzerinde yaklaşık 250 çeşit mantar oluştuğu ve bu mantarların beyazdan siyaha kadar çeşitli renklerde şekiller meydana getirerek kağıdı tahrip ettiği bilinmektedir. Mantarlar kağıdın liflerini parçalar ve ölgün, yumuşak, pamuk gibi kopan, ilerlemiş safhalarda adeta un gibi dağılan bir görüntü oluştururlar. Çoğu mantar çeşidi renk oluşumuna yol açar ve kağıtta genellikle sarı, kahverengi ve siyah noktalar halinde lekeler yaparlar. Mantarların çoğu selülozu parçalar, ciltleri lekeler, cilt iplikleri, deri, parşömen, suni deri ve plastiklere etki ederler. Tutkal, zamk ve diğer yapıştırıcılara zarar verirler. Mantar gelişimini etkileyen çevresel faktörler nem, sıcaklık, ışık ve besleyicilerdir.
Kitap ve belgelerin saklandığı ortamdaki ideal sıcaklık 18 derecenin, nemde %50’nin altında olmalıdır. Atmosferde her zaman mevcut olan mantar sporları, donma noktasına yakın bir sıcaklıkta büyüyebildikleri gibi, 50–55 derece sıcaklıkta da gelişebilirler. Fakat yüksek sıcaklık ve nemin aynı anda olması durumunda, meselâ 110 derece de 15 saniye buhara maruz kalma, mantar ve mantar sporlarının çoğunu öldürür. Işık ve karanlık mantar gelişimini etkileyen diğer etkenlerdir; günesin ultraviyole ışığı mantarlar için öldürücüdür, ancak bu ışık kağıdı da zararlı yönde etkiler.
Genellikle mantar ve küf, mahzen ve havalandırması kötü olan yerler gibi nemli ortamlarda iyi gelişir. Mantarın varlığı, istila edilmiş malzemenin üzerindeki tozumsu lifli kütleden, beyaz, gri, yeşil, mavi, sarı, kırmızı, kahverengi veya siyah noktalar ve lekelerden de kolayca anlaşılabilir.
Mantar oluşumu sonucunda, kağıdın selüloz lifleri yumuşar ve zayıflar, fakat hala elle tutulabilir ve yırtılmadan katlanabilir durumdadır. Asit tahribatı ile arasındaki fark da budur. Mantar tahribatında; nişasta, tutkal, kola ve diğer yapıştırıcılar özelliklerini kaybederler ve kağıdın aharı bozulur, yumuşar ve kurutma kağıdı gibi emici bir hal alır ve en sonunda da lapa haline gelir. Mantar, mürekkebi de etkiler, özellikle mürekkeplerin renginin solmasına neden olur. İleri safhasında ise yazı tamamen solarak restorasyonu oldukça zorlaşır. Makine üretimi kağıtlar, el yapımı kağıtlara oranla mantar saldırısına daha fazla meyillidirler. Bu ise imalat sırasında kullanılan kimyasallar ve uygulanan işlemlerden kaynaklanmaktadır.
Arşiv ve kütüphaneler gibi organik eserlerin yoğun olarak bulunduğu mekanlarda ortamda ki nem ölçümü, bir nem ölçüm cihazı olan Higrometre ile yapılır. Ölçümler sonucunda ortamdaki nem yüksek ise, nem çekici makineler, silika jel, susuz kalsiyum klorür veya sönmüş kireç gibi kimyasal maddeler kullanılarak da düşürülebilir. Silika jel ve susuz kalsiyum klorür kapalı alanlarda nem kontrolünde etkilidir. Silika jeli çok küçük delikli bez veya plastik torbalar içerisinde, odanın değişik yerlerine koyarak kullanabiliriz.
Her türlü tedbirin alınmış olmasına rağmen, yine de neme rastlanılması mümkündür. Bunun sebebi, raflardaki kitapların tavana, duvara ve zemine çok yakın ve çok sıkışık olarak yerleştirilmesidir. Bunu gidermek için, kitaplar boşaltıldıktan sonra içerisi hiçbir noktada durgun hava kalmayacak şekilde havalandırılmalı, mantar istilasına uğramış yerler varsa buralar iyice temizlenmeli ve hava sirkülasyonunu sağlayan borular tekrar gözden geçirilmelidir.
Eski kağıtlarda gözlenen ve lekelenme olarak bilinen yaygın bir diğer görünüm de kahverengi beneklenmedir. Böyle lekeler, kağıdın içindeki demir safsızlığı ile mantarın salgıladığı organik asitler arasındaki kimyasal davranışın sonucudurlar. Bu lekelerin görünmesi veya büyümesi için gereken nem miktarı, mantar gelişiminin görünür hale gelmesi için gerekenden çok daha azdır. Lekelenmenin şiddeti, kağıtta mevcut safsızlıklara bağlıdır. 14. yüzyıl ve önceki devirlere ait, hemen hemen tamamen saf selüloz içeren kağıtların, ince liflerden ve makine ile yapılmış 18. veya 19. yüzyıl kağıtlarından daha az lekelendiği gözlenmiştir.
Mantar istilasına uğramış kitap ve belgelerin dezenfeksiyonunda en fazla tercih edilen metod, Timol Fümigasyonu ve Etilen oksit ile fimügasyondur. Mantar sporları timol dumanına maruz bırakılarak öldürülebilirler. Küf lekelerini azaltmaz fakat küfün artmasını etkin bir biçimde önler. Zehirli değildir ve temini oldukça kolaydır.
Böcekler
Böcekler eserler üzerinde fiziksel tahribata yol açarlar. Böcekler sıcaklığın 0 - 35 derece olduğu ortamda rahatça gelişebilmektedirler. Kitap ve belgelerin bulunduğu ortamlarda en çok rastlanılan; Gümüşçün (gümüş balığı böceği), kağıt güveleri, hamamböceği, termit(beyaz karınca), un kurdu ve ambar kurdu, kitap kurtları, kitap-kabuk bitleri gibi böcek çeşitleridir.
Kağıt objelerin saklandığı alanlarda sürekli temizliğin sağlanması, ortamın muntazam olarak gözden geçirilmesi ve sürekli takip yapılmasıyla böcekler kolaylıkla kontrol altına alınabilirler. Eser üzerinde kurtçuk delikleri ve kemirme artıkları görülüyor ancak böceklerin kendisi görülmüyor ise, bir böceğin hala aktif olup olmadığını anlamak için kitabın yada fasikülün, kurtçuklar tarafından kemirilmiş sayfaları arasına yerleştirilen bir tabaka yeni kağıt, bir süre sonra objede böcek olup olmadığını anlamamızı sağlar.
Un Kurdu
Kitapların kapaklarında, sırta yakın kısımlarda ve sayfa aralarında, gözle tespit etmek mümkündür. Sayfaların üzerlerinde dantel seklinde oymalar, derin dehlizler ve kırpıntılar meydana getirirler.
Kağıt Güveleri
Bunlar gece görünen, koni biçimli, süratli hareket eden ve koyu renkli böceklerdir. Kağıt güveleri nişasta ve tutkalı çok severler ve kağıt depolarına, kitap ciltlerine, suni ipek ve benzeri malzemelere saldırırlar. Kağıdın perdahını kaldırır ve yüzeyden derine doğru yiyerek eseri tahrip ederler.
Kitap Kurtları
Hemen hemen her cins malzemeyi yiyebilen ve özelliklede kağıtların selülozunu yiyerek beslenen zararlılardır.
Kabuk Biti veya Kitap Bitleri
Açık renkli, küçük böceklerdir. Kitap ciltlerindeki tutkal ve nişastayı yiyerek beslenirler, fakat çok küçük oldukları için çok az zarar verirler.
Termitler
Çoğunlukla tropikal ve yarı tropikal iklimlerde görülen böceklerdir. Kağıdın bünyesine tesir edip dokusunu parçaladıkları için dayanıklılığını azaltan termitleri kitap kapaklarının iç yüzeylerinde yüzlercesi bir arada olacak şekilde görmek mümkündür. Kağıt depoları, tahta kutular, kitaplar ve belgeler gibi ahşap orijinli veya selüloz ihtiva eden her türlü malzemeye saldıran ve evleri, kütüphaneleri, ahşap bölmeleri,sehpaları ve depoları istila eden termitler aydınlık yerlerde barınmazlar.
Kemirgenler
Fareler ve diğer kemiriciler kağıda mekanik tarzda saldırırlar. Ayrıca bıraktıkları pisliklerle de lekelenmelere ve asit oluşumuna neden olurlar.Kemirgenlerle mücadele etmenin en etkili yolu, ya onları yok etmek veya kemirici giremeyen binalar yapmaktır. Kullanılacak olan kemirici zehirinde; kullanan kişiyi zehirlemeyecek, kullanma şartlarında deri tahribatına ve kirlenmeye sebep olmayacak, kağıdın sağlamlık, dayanıklılık, esneklik vs gibi özelliklerine ters etki yapmayacak, kötü kokusu olmayacak, etkili olacak maddeler olmalıdır.
2. FİZİKSEL TAHRİP UNSURLARI
Fiziksel tahribata sebep olan etkenleri ışık, ısı, nem ve insan kaynaklı faktörler olarak sıralayabiliriz.
Işık
Eserler üzerinde en fazla tahrip edici etkisi olan ışık kaynağı güneştir. Güneş ışığına maruz kalan bütün hayvansal ve bitkisel tabii lifler zaman içinde dayanıklılıklarını kaybederler. Güneş ışığının, kağıt temelli objelerin içeriğinde bulunan selüloz ve diğer maddeleri tahrip etmesinin esas sebebi, içinde barındırdığı ultraviyole ışınlardır. Güneş ışığının kağıt üzerinde sebep olduğu tahribatlar; yırtılma ve gerilme kaybının oluşması ve katlanma dayanıklılığının azalması seklinde görülür. Kağıdın güneş ışığı etkisine karsı olan direnci, kağıdın cinsine ve selülozuna bağlı olmakla beraber, bütün kağıtlar bu kaynaktan zarar görürler.
Sıcaklık ve Nem
Kitap ve belgelerin saklandığı depo, kütüphane ve koleksiyonlarda şartlar mükemmel olsa bile kağıtlar zamanla önce sararma sonrasında ise kolay kırılabilirlik olarak ortaya çıkan bu değişim “doğal yaslanma” olarak adlandırılmaktadır. Bu süreci hızlandıran faktör yüksek sıcaklıktır. Yüksek sıcaklığa maruz kalan kağıtlar, kısa bir süre kalacak olsa bile, sararır ve kırılganlaşırlar.
Yüksek ısı ve düşük nem birleştiğinde kağıtta kuruma ve kolay kırılabilme ortaya çıkar, diğer taraftan nemli ısıya maruz kalan kağıt ise birbirine yapışacak halde yumuşar. Kağıttaki bu değişim küflenmeyi de arttırır. Organik eserler için ideal olan ortam sıcaklığı 19 – 20 dereceler arasındadır.
Fazla nem kağıdın dokusunu zayıflatır ve selüloz, ahar ve deri ile beslenen mikroorganizmaların ortaya çıkmasına neden olur. Kitap ve belgelerin saklandığı ortamdaki halı, perde ve dokumalar da aşırı olmayan şartlar için doğal nem dengeleyicidirler.
İnsan Kaynaklı Fiziksel Tahribatlar
Bu sorun çoğunlukla yanlış kullanımdan kaynaklanmaktadır. Özellikle kütüphane ve arşivlerdeki eserler, araştırmacıların ve personelin yanlış kullanımından dolayı oldukça çok hasar görürler. Bu kişilere verilecek basit eğitimlerle, hem eserlerin ömrü uzatılır hem de hasara uğramış olan objeleri kurtarmak için yapılacak olan çok pahalı restorasyon işlemleri de engellenmiş olur.
3. KİMYASAL TAHRİP UNSURLARI
Kağıdın kimyasal nedenlerle bozulmasına neden olan faktörler; atmosferde bulunan asidik gazlar, duman, tozlar ve kağıdın imalatı sırasında kullanılan kimyasallar ile mürekkeplerin zaman içerisinde oluşturduğu tepkimelerdir. En iyi saklama şartlarında bile selüloz, asit tarafından yavaş yavaş etkilenerek, renk değişimi, sertleşme ve kolay kırılabilir hale gelme gibi tahribata uğrar.
Atmosferde bulunan kirleticiler; karbon oksitler, azot oksitler ve özelliklede kükürt oksitlerdir ve kağıdın tahribatına neden olurlar. Kükürt dioksit gazı ile atmosferdeki oksijen ve su buharı arasında oluşan reaksiyon sonucu sülfürik asit meydana gelir ve sülfürik asitte kağıt için çok zararlı bir maddedir. Çünkü sülfürik asit, selüloz molekülünün bozulması veya parçalanmasına neden olan oksitlenmede katalizör görevi görmektedir. Fiziksel ve kimyasal bozunmanın bir diğer kaynağı da toz ve kirdir. Toz ve kir kükürt bileşiklerinin zararlı etkisini arttıran bir özelliğe sahiptir. Tozun içerisinde bulunan asit kökleri, bozunmayı tetikleyen metal iyonları da taşır. Ayrıca tozun nem tutucu bir özelliğe de vardır ve nem kirletici gazların kimyasal davranışları için gereklidir.
İmalat sırasında kağıda katılan kimyasalların ve kullanılan mürekkeplerinde tahrip edici özellikleri vardır. İmalat sırasında kağıt hamurunun hatalı pişirilmesi, fazla miktarda sap, reçine aharı kullanma ve beyazlatma işleminden kalan klorür kalıntıları ile kimyasal ağaç lifleri arasında bulunan, oksitlenebilen karbonhidratlar da kağıdın kimyasal bozunmasına etki eden önemli faktörlerdir.
4. DİĞER UNSURLAR
Kitap ve belgelere zarar veren unsurlar arasında; çalınma (hırsızlık), yangın, savaş ve terör gibi insan kaynaklı faktörler ile su baskını ve deprem gibi tabii felaketleri de gösterebiliriz.
